Qlobal XAOS VƏ ETİRAZ DALĞASI: Dünyanı silkələyən üsyanların ŞOK SƏBƏBİ

Dünyanın müxtəlif ölkələrində sosial narazılığın artması, gənclərin küçələrə çıxması və hökumətlərə qarşı etirazların genişlənməsi qlobal siyasi gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. İqtisadi çətinliklər, korrupsiya, müharibələr, dövlət institutlarına inamın azalması və gələcəklə bağlı narahatlıqlar cəmiyyətlərdə gərginliyi artıran başlıca amillər kimi göstərilir. Bəs dünyada etiraz dalğasının genişlənməsinin səbəbi nədir və bu proses qlobal siyasi sistemdə hansı dəyişikliklərə yol aça bilər?

Mövzu ilə bağlı politoloq Əziz Əlibəyli NOCOMMENT.az-a açıqlamasında bildirib ki, dünyada baş verən hadisələri ayrı-ayrı ölkələrin daxili problemləri kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun fikrincə, hazırda müxtəlif regionlarda müşahidə olunan etirazların arxasında bir-biri ilə əlaqəli sosial, iqtisadi və siyasi səbəblər dayanır.

Politoloq qeyd edib ki, xüsusilə gənc nəslin mövcud idarəetmə sisteminə münasibəti dəyişir. Gənclər korrupsiyaya, sosial bərabərsizliyə, işsizlik və bahalaşmaya qarşı daha sərt mövqe nümayiş etdirir, dövlətlərdən isə konkret nəticələr gözləyirlər.

Əziz Əlibəylinin fikirlərinə görə, müasir etiraz dalğasının əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif ölkələrdə oxşar tələblərin səsləndirilməsidir. Fərqli siyasi və sosial şəraitdə yaşayan insanlar ədalətli idarəetmə, iqtisadi imkanlar, təhlükəsizlik və daha yaxşı gələcək tələb edirlər.

Gənclər niyə küçələrə çıxır?

Dünyanın bir sıra ölkələrində gənclərin etirazları korrupsiya, işsizlik, bahalaşma və sosial ədalətsizliklə bağlı narazılıqlarla müşayiət olunur. Nepal, Keniya, İndoneziya və digər ölkələrdə baş verən hadisələr gənclərin siyasi proseslərdə daha fəal iştirak etməyə başladığını göstərir.

Bu prosesdə sosial şəbəkələrin də mühüm rolu var. İnformasiya və görüntülərin qısa müddətdə geniş auditoriyaya çatması müxtəlif ölkələrdəki hadisələrdən xəbərdar olmağa, oxşar problemləri müqayisə etməyə və etiraz çağırışlarını yaymağa imkan verir.

Gənclərin narazılığını gücləndirən amillərdən biri də təhsil və məşğulluq imkanları arasında yaranan ziddiyyətdir. Ali təhsil alanların sayı artsa da, bir sıra ölkələrdə gənclərin layiqli iş tapmaq və müstəqil həyat qurmaq imkanları məhdud olaraq qalır. Bu vəziyyət gələcəklə bağlı gözləntilərlə real imkanlar arasındakı fərqi dərinləşdirir.
Müharibələr və bahalaşma narazılığı artırır.

Qlobal etirazların digər mühüm səbəbləri müharibələr, humanitar böhranlar və yaşayış xərclərinin artmasıdır. Silahlı münaqişələr insanların təhlükəsizliyinə, iqtisadi vəziyyətinə və psixoloji durumuna təsir göstərir. Uzunmüddətli müharibələr fonunda sülh və sabitlik tələbləri də aktuallaşır.

Bununla yanaşı, ərzaq, mənzil və digər gündəlik ehtiyacların bahalaşması əhalinin müxtəlif təbəqələrinə təzyiq göstərir. Gəlirlərin yaşayış xərcləri ilə eyni sürətlə artmaması insanların sosial narazılığını dərinləşdirir. Xüsusilə gənclər və aşağı gəlirli ailələr üçün müstəqil həyat qurmaq daha çətinləşir.

Sosial bərabərsizlik də etirazların əsas motivlərindən biri kimi çıxış edir. Cəmiyyətin bir hissəsi iqtisadi imkanlardan daha çox faydalandığı halda, digər təbəqələrin gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkməsi hakimiyyətə qarşı narazılığı artırır.

Süni intellekt və iqlim dəyişiklikləri də narahatlıq yaradır

Texnoloji inkişaf, süni intellektin əmək bazarına təsiri və iqlim dəyişiklikləri xüsusilə gənc nəslin gələcəklə bağlı narahatlıqlarını artıran amillərdəndir.

Avtomatlaşdırma bəzi peşələrə tələbatı azalda, digər sahələrdə isə yeni bacarıqlara ehtiyac yarada bilər. Bu dəyişikliklərə uyğunlaşmaq imkanlarının məhdud olması iş təhlükəsizliyi ilə bağlı suallar doğurur.

İqlim dəyişiklikləri, ekstremal hava hadisələri və ekoloji problemlər də gənclərin gələcək həyat şəraiti ilə bağlı narahatlıqlarını gücləndirir. Beləliklə, sosial və iqtisadi problemlərlə yanaşı, uzunmüddətli təhlükəsizlik məsələləri də ictimai müzakirələrin mühüm hissəsinə çevrilir.

Dünya hansı istiqamətdə dəyişir?

Politoloqun təqdim etdiyi yanaşmaya əsasən, hazırkı etiraz dalğasını yalnız ayrı-ayrı hökumətlərə qarşı narazılıq kimi deyil, cəmiyyətlərin idarəetmədən gözləntilərinin dəyişməsi kontekstində də qiymətləndirmək lazımdır.

Əvvəlki dövrlərdə siyasi çağırışlarda milli və ideoloji məsələlər ön plana çıxırdısa, bu gün sosial təminat, iş imkanları, mənzil əlçatanlığı, şəffaflıq və şəxsi gələcəklə bağlı tələblər də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sosial şəbəkələr bu tələblərin yayılmasını sürətləndirsə də, müxtəlif ölkələrdə baş verən hadisələrin eyni səbəblərdən qaynaqlandığını söyləmək düzgün olmazdalıq olar. Hər bir ölkənin siyasi sistemi, iqtisadi vəziyyəti və tarixi şəraiti etirazların xarakterinə təsir göstərir.

Nəticə etibarilə, dünyada müşahidə olunan narazılıq dalğası dövlətlər qarşısında mühüm suallar yaradır: hakimiyyətlər cəmiyyətin dəyişən tələblərinə necə cavab verəcək, sosial bərabərsizliyin azaldılması üçün hansı addımlar atılacaq və dövlət institutlarına inam necə bərpa olunacaq?

Bu suallara veriləcək cavablar yaxın illərdə bir çox ölkənin siyasi və sosial inkişaf istiqamətinə təsir göstərə bilər.

Əli Səfərli

---

---